terug
 

Katarzyna Kobro
Designing a new world

In de serie 'Opmerkelijke vrouwen van de avant-garde' (1900-1950) staat deze keer de Poolse beeldhouwster Katarzyna Kobro (1898-1951) centraal. Binnen Polen en Europa was zij in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw een van de meest vooruitstrevende en gedreven kunstenaars. Met haar partner Wladyslav Strzeminski (1893-1952) ontwikkelde zij in Polen een eigen visie op het constructivisme. Hoewel haar leven van korte duur was en Kobro met veel persoonlijke tegenslagen te maken kreeg, bleek zij toch in staat de essentie van het constructivisme te doorgronden en in het begin van de vorige eeuw de beeldhouwkunst in Polen opnieuw vorm en inhoud te geven.

Door Wim Adema

Katarzyna Kobro werd op 26 januari 1898 in Moskou geboren als de dochter van Mikolaj von Kobro, een Rus uit Letland van Duitse afkomst, en Eugenia Rozanowa, een Russin. In Moskou volgde zij het gymnasium en maakte in die tijd reeds haar eerste sculptuur. Met haar toekomstige echtgenoot, Wladyslav Strzeminski, maakte zij kennis in een hospitaal, alwaar zij zieken verzorgde. Strzeminski verbleef daar om te herstellen van oorlogsverwondingen. Tussen 1917 en 1920 studeerde Katarzyna beeldhouwen en architectuur aan de School voor Schilderkunst te Moskou. Vanaf 1918 werd zij lid van de Moskouse kunstenaarsvakbond en maakte kennis met onder andere Malevitsj, Tatlin en Rodchenko. Na haar studie trok Katarzyna Kobro in 1919 echter naar Smolensk in Polen waar haar partner woonde en werkte. In deze stad gaven zij daarna leiding aan een kunstopleiding en trouwden nog hetzelfde jaar. Toen reeds nam het constructivisme in hun beider werk een centrale plaats in. De eerste sculptuur van Kobro, 'Top-75 Struktura', toonde echter nog de sporen van het kubisme en futurisme.

Strijd om het bestaan
Het zijn voor deze kunstenares in Polen geen gemakkelijke jaren geweest. De conservatief ingestelde kunstkritiek, maar ook de afwijzende houding van vele collega's, zorgden voor een artistiek isolement. Alleen haar echtgenoot Strzeminski steunde haar werk met felle overtuiging. In het behoudende artistieke klimaat binnen Polen was er weinig ruimte voor een avant-garde. De visie van Katarzyna over het constructivisme kreeg weinig respons. In haar internationale contacten ervoer zij echter een grote steun. Met de Parijse groep Abstraction-Création voelde zij een sterke inhoudelijke verwantschap en kreeg van hen ook veel waardering. Na de geboorte van hun dochter Nika in 1936 veranderde haar leven ingrijpend. Nika had een slechte gezondheid en vroeg zeer veel aandacht en zorg. Na de Tweede Wereldoorlog verslechterde bovendien de lichamelijke gezondheid van Katarzyna Kobro. Haar boeiende reis werd door kanker in 1951 veel te vroeg afgebroken

Vernieuwing van het constructivisme
Ongetwijfeld nemen de beelden van Katarzyna Kobro een wezenlijke plaats in binnen de geschiedenis van het constructivisme. Zij lijkt de ontwikkelingslijn door te trekken van Boccioni, Archipenko, Vantongerloo en Van Doesburg. De Poolse beeldhouwster beschikte over de intelligentie, artistieke onafhankelijkheid en het doorzettingsvermogen om de relatie tussen object en ruimte een nieuwe dimensie te geven. Door de oorspronkelijke en vernieuwende toepassing van beweging, materiaalvorm, kleuren en drie-dimensionaal ritme krijgt de beschouwer blijvende sterke visuele ervaringen. De sculptuur kreeg een nieuwe plaats in de ruimte. In wezen zocht Kobro naar een functionele kunst, waarin vormen in een nieuwe ritmische eenheid konden communiceren: 'grasping the form in computational, temporal and spatial rhythm'. In haar talrijke essays getuigt zij van een scherp inzicht in de beeldhouwkunst. Met haar man schreef zij in 1931 een boek over hun theorieën, 'The calculation of Time rhythm'. Het geeft de principes weer van het Unisme, een filosofie van Wladyslav Strzeminski over de essentie van kunst. Hij schreef in 1922 dat hij het werk van zijn echtgenote van Europees belang achtte.

Malevich en Rodchenko als startpunt
In 1921 en 1922 ontwierp Kobro haar 'Hanging Constructions', waarin nog de invloed van het supramatisme van Malevich en de ruimtelijke opvattingen van Rodchenko herkenbaar waren. De sculptuur uit 1921, gereconstrueerd in 1971, toont een ovaal ruimtelijk vaartuig dat vergelijkbaar is met een Zeppelin. Aan twee kanten houden lineaire ijzeren vormen haar in balans. Men ervaart een ruimtelijke eenheid. Na 1924 veranderde echter het karakter van haar sculpturen. Er ontstond een ander soort ruimtelijke beleving: 'Spatial sculpture and spatial composition'. Abstracte, geometrische vormen tonen een basis van 'universal vision of composing space', waarin materiaal, kleur en drie-dimensionaliteit essentieel werden. Stradyslav, haar man, steunde haar bijzonder in deze sculpturale visie en werkwijze. In 1929 schreef Katarzyna Kobro in het blad Europ (nr. 02) dat zij de gesloten vorm van de sculptuur wilde openbreken. Zij ervoer het massieve in veel Poolse beeldhouwwerken als heel belemmerend. De gesloten vorm moest weer open gemaakt worden en een wezenlijk deel van de ruimte worden. Het materiaal werd weer de drager van trillingen en beweging. Vlakke vormen met rondingen, ritmische combinaties van strenge geometrie zouden de horizon van de visuele ervaring gaan bepalen. Vanaf 1925 tot 1928 werd de kleur, met name de primaire kleur, tevens een wezenlijk onderdeel van haar vormgeving.

Designing a new world
In haar 'Spatial Composition' lijkt Katarzyna Kobro de ultieme balans te hebben gevonden tussen idee en vorm. Dit object uit 1928 (40 x 67 x 4 cm) laat een 3-dimensionale sculptuur van rechte, gebogen en twee-hoekige metaalvormen zien, waarbinnen een subtiele eenheid van kleur (zacht oranje, wit, blauw en geel) de sfeer en het ritme versterkt. Het is een architectonische visie op ruimte en vormgeving. In dit werk lijkt Katarzyna een idee te hebben ontwikkeld dat een nieuwe beleving mogelijk maakt: 'designing a new world'. Een haast mathematische rust beheerst het concept, waarin de horizon van het nieuwe gloort. Met dit werk nam Kobro definitief afstand van de traditionele beeldhouwkunst in Polen. Door haar experimenten, theoretische discussies en geschriften, vond zij een nieuw abstract universum.

Moeilijke politieke keuzes
Omdat Katarzyna Kobro van oorsprong de Russische nationaliteit had, kreeg zij in haar Poolse leven vaak problemen. Door haar huwelijk met de Pool Wladyslav Strzeminski ontstond tussen 1937 en 1947 een regelrechte confrontatie met de Poolse overheid. In de jaren twintig was Katarzyna namelijk illegaal weggetrokken uit Rusland om bij haar echtgenoot in Polen te kunnen wonen. Zij riskeerde daarmee wel in Rusland een gevangenisstraf in Siberië. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog wilde zij echter ontsnappen aan de Duitse bezetting in Polen en trok naar Oost-Polen en later naar de Sovjet-Unie. Uit angst voor een straf in Siberië en mede uit zorg voor haar jonge dochtertje, keerde Kobro weer terug naar de stad Lodz in Polen. Hier moest zij echter de zogenaamde 'Russische lijst' ondertekenen, waarin zij verklaarde anti-boljewist te zijn en niet de communistische ideeën te ondersteunen. Na de Tweede Wereldoorlog werd Polen echter bezet door de Sovjet-Unie, waarna de toenmalige communistische partij haar confronteerde met de ondertekening van deze 'Russische lijst'. Na een gevangenschap van een half jaar in Polen werd Katarzyna Kobro na hoger beroep in 1948 toch weer vrijgelaten.

Complexe lijnen
In haar korte leven, zij werd slechts 53 jaar oud, wist Katarzyna Kobro toch de kern van haar bestaan als kunstenares duidelijk te maken. Met talrijke beeldhouwwerken, essays en een boek gaf zij samen met haar man, de schilder Wladyslav Strzeminski, het constructivisme in Polen een nieuwe vorm en inhoud. Tussen 1921 en 1936 kende zij evenwel bijzonder productieve jaren, als beeldhouwster en schrijfster. De slechte gezondheid van haar dochter Nika veranderde haar leven echter ingrijpend. Na de scheiding met haar man kwam zij bovendien in een financieel zeer slechte positie terecht. Met lesgeven probeerde Kobro het tij te keren. Dat betekende ook het einde van haar artistieke loopbaan. Tot haar dood in 1951 heeft zij nog wel met pastel getekend en een aantal gipsbeelden gemaakt, maar er was geen energie meer aanwezig om het constructivisme verder vorm te geven. Bijzonder is dat haar dochter Nika (Jacobin) Strzeminska later een succesvolle loopbaan had als arts, psychiater, schrijfster en promotor van kunst. Over haar ouders schreef zij een opmerkelijk en boeiend boek. Als gevolg van kanker overleed Katarzyna Kobro op 21 februari 1951 te Lodz. Op een orthodoxe begraafplaats in Lodz werd zij begraven. Haar dochter Nika, die in 2001 stierf, werd later in het graf van haar moeder bijgezet.

Het leven van Katarzyna Kobro was complex en tegelijk heel inspirerend.

Op http://kobro.art.pl/prace/ vindt u vele foto's van werk van Katarzyna Kobro.

Literatuur:

*Katarzyna Kobro en Wladyslav Strzeminski: 'Spacial Composition; the Calculation of Time Rhythm, 1931 (principles of Unism)
*Nika Strzeminska: kunst, liefde, haat, Scholar, Warschau, 2001
*Nika Strzeminska: Katarzyna Kobro, Scholar, Warschau 1999 en 2004
*Katarzyna Kobro: 1898-1951; Henry Moore Institute, Leeds & Museum Stzuki, Lodz, Polen -186 pp, 1999- ISBN 8.387937.037, 1999
* Constructivisme in Poland (1923-1936/BLOK-Praesens-a.r. (catalogus)
Museum Folkwang, Essen en Museum Kröller-Müller te Otterlo, 1973
*Wladyslav Strzeminski: 1898-1951, Kunstmuseum Bonn, 1994
*Merle Schipper: Innovative Sculptor of the 1920s
in: Woman's Art Journal, Vol. 1, nr. 02, Winter, 1981) pp 19-24
(published: Article Stable URL-10.2307/1358079

Terug naar boven